Polscy terroryści - Wojciech Lada

W książce Polscy terroryści Wojciech Lada dowodzi, że lata rozbioru, to nie tylko walka w powstaniach, ani knucie w zaciszu paryskich hoteli. To walka partyzancka, niekiedy "poniżej pasa", a w konspirację byli zaangażowani ludzie, którzy w późniejszych latach wiedli prym w polityce Rzeczypospolitej. W samym tylko 1906 roku "Polacy dokonali 1245 zamachów terrorystycznych, z czego połowa na instytucje rządowe, pozostałe zaś na wybranych przedstawicieli carskiego aparatu władzy. Atakowano również instytucje mające związek z pieniędzmi, by w ten sposób sfinansować grubsze, ważniejsze akcje. Napadano - jak na dzikim zachodzie - na pociągi przewożące gotówkę, zastraszano i wymuszano, a także podkładano ładunki domowej roboty, nie mające czasem nic wspólnego z profesjonalnymi bombami.

Lada opisuje późniejszych oficjeli, i tak o Marszałku Piłsudskim pisze, że był "naiwnym wizjonerem (...) nie miał ducha terrorysty i myślał raczej o przyszłych powstaniach". Dlatego szkolił partyjne (PPS) bojówki pod kątem przyszłej armii, przekazując swoim podopiecznym miedzy innymi podstawy musztry.

Mamy także - zapomniane już dzisiaj - zbrojne akcje z użyciem ówczesnych "komandosów", jak ta w Rogowie z 8 listopada 1906 roku, kiedy to PPSowcy nie ponieśli żadnego uszczerbku w swoich szeregach, a brało wówczas udział w akcji 49 osób. Akcja w Rogowie była jedną z największych, oraz najlepiej zorganizowanych po 1863 roku. Przytacza Lada średnio udany zamach na pociąg w Bezdanach; co prawda uzyskano w ten sposób fundusze na dalszą walkę, ale ledwo pokryła ona wydatki. 

Próbowano również "walczyć" na własną rękę; tysiące proletariuszy pod sztandarem walki z uciskiem zajmowało się wymuszeniami na własne konto. Większość uzbrojona w kradzioną lub kupowaną nielegalnie broń napadała na cywili w oczekiwaniu łatwego zysku. 

Temat książki robi duże wrażenie; jesteśmy przyzwyczajeni do myślenia o walkach o wolność w kategoriach bohaterstwa, męstwa, poświęcenia i do głów większości z nas nie przyszłoby, że mamy swoich Michaelów Collinsów, bo po prawdzie nie widzę różnicy w postępowaniu PPSowców i IRA. Czytelnik dostaje szereg relacji, tekstów źródłowych, oraz sporo zdjęć i rycin.

P.S. Gratuluję grafikom - książka ma bajeczną okładkę, na która można patrzeć godzinami.

Czytaj dalej...

Więzień Nieba - Carlos Ruiz Zafón

Pod koniec grudnia zobligowałam się do wzięcia udziału w wyzwaniu 12 książek na 2015 rok. Dwanaście książek z własnej półki wreszcie będzie miało okazję doczekać się na swoją kolej. W styczniu – dla przypomnienia – lekturą miesiąca było Północ i Południe Elizabeth Gaskell, luty zarezerwowany był dla najnowszego Stasiuka. Marzec pozostawiłam dla kontynuacji serii Cmentarz zapomnianych książek Carlosa Ruiza Zafona. Cień wiatru wywarł na mnie niesamowite wrażenie. Dawno żadna książka mnie tak nie oczarowała, jak ta. Następnie przyszła kolej na Grę Anioła, gotycką kontynuację, czy też może spin off "jedynki". Więzień Nieba łączy obie poprzednie części, które moim zdaniem trzeba czytać jednak po kolei. W księgarni "Sempere i synowie" czuję się jak w domu. Zafon trzyma poziom. Postacie znane z dotychczasowych części trylogii "spotykają się" i tu. Całość przypomina zakręcone fabuły Stevena Moffata. Końcówka niemal przyprawiła mnie o zawał serca; trylogia doczeka się jednak kontynuacji, na która przyjdzie czytelnikom poczekać, być może dwa lata. Warto czekać.

Traf chciał, że powieść kupiłam w dwupaku z Księciem Parnasu. Opowiadanie nie jest zbyt długie, ale kieruje czytelnika w stronę, z której autor czerpał inspiracje, a mianowicie dotyczy najsłynniejszego hiszpańskiego pisarza wszech czasów, Miguela Cervantesa.
I jak to się często zdarza w takich wypadkach - nie było siły, musiałam sięgnąć po Przemyślnego szlachcica Don Kichota z Manchy. Jestem w połowie pierwszego tomu. Nie śpieszę się. Delektuję się.

Zobacz także:
Cień Wiatru
Gra Anioła

Czytaj dalej...

Wschód - Andrzej Stasiuk

Czy można opisywać podróż sentymentalną, nie ocierając się o kicz, ani o łzawość? Andrzej Stasiuk w swojej najnowszej książce pokazuje, że można. W nazwie "Wschód" autor zmieścił wszystko, co może się kojarzyć z tym kierunkiem, od nazw geograficznych do mentalności. Zaczyna od siebie, od rodziny, od przeszczepionych ze wsi do wielkiego molocha, jakim jest stolica. Pamięcią sięga do czasów, kiedy podczas wyjazdów do rodziny stał w pegieerowskich kolejkach za chlebem, kiedy komunizm otaczał go jak powietrze, kiedy nie było alternatywy. "Gdy już byłem na świecie, - pisze Stasiuk - nigdy nie słyszałem, by w domu rozmawiało się o komunizmie, albo Rosjanach. Panowała geopolityczna cisza. Nie było o czym dyskutować. I matka, i ojciec opuścili swoje wsie w ramach wielkiej wędrówki ludów. Zostali wywiedzeni z domu niewoli. Z krainy piachu, głodu i gnoju. Z terytorium wzgardy. Ze wschodu na zachód. matka trzydzieści kilometrów, ojciec sto dwadzieścia. Ponieważ życie było gdzie indziej. Ze wschodu na zachód. Z chamskiej wsi do pańskiego miasta. Żeby zapomnieć o niewolniczym dziedzictwie i żeby nosić buty. Na zachód, do stolicy, która patriotyczny zryw zmienił w szkielet i trzeba go było od nowa wypełnić ludzkim mięsem. Powstańcy, Hitler i komunizm pozwoliły im zdobyć metropolię. Nie doszli jednak do centrum. Zatrzymali się na przedmieściach, tak jak większość plebejskiej konkwisty. Ale o tym się nie mówiło. Nic dodać nic ująć. Sprawiedliwość dziejowego szabru."

Tytułowy wschód, to wschód doświadczony przez autora, pomacany, posmakowany, wywąchany. W miarę czytania zagłębiamy się coraz dalej w wędrówce, docieramy do Czyty, dalej, na niemal niezbadane tereny, gdzie turysta to okaz nie tyle rzadki, co niemal nieznany. Tam Stasiuk czuje się jak u siebie. Kiedy matka proponuje wyjazd na Zachód, syn żachnął się, że przecież tam nie ma nic ciekawego. Za to wschód, gdzie ludzie mentalnie są jeszcze silnie w poprzedniej epoce ma w sobie coś swojskiego, coś co trzeba łapać, póki jest, co samo się przyswaja, przez osmozę. I nie chodzi tu o politykę, bo od jej uprawiania autor się odżegnuje - Stasiuk buduje w swoich książkach raczej skansen ze wspomnień, łapie nitki babiego lata rozpadającej się przeszłości. Myślę, że jak "Znaki szczególne" Pauliny Wilk są manifestem wspomnień trzydziestolatków, tak we "Wschodzie" odnajdą się dzisiejsi pięćdziesięciolatkowie.

Czytaj dalej...

Północ i południe - Elizabeth Gaskell

O życiu Elizabeth Gaskell pisałam przy okazji refleksji po lekturze Pań z Cranford. Tym razem sięgnęłam po nieco późniejszą powieść tej autorki, a mianowicie po Północ i Południe. Okazją do sięgnięcia po niniejszą książkę było wznowienie jej przez Świat Książki w cudownej kwiatowej serii. 

Podjęty przez autorkę temat świadczy o jej emancypacji - Gaskell wzięła na warsztat dychotomię pomiędzy rolniczym, niemal sielskim Południem Anglii, a jej zindustrializowanym, ogarniętym pośpiechem Północnym zakątkiem. Autorka sankcjonuje postęp - w Cranford takim tchnieniem nowoczesności była kolej, w Północy jest to postęp przemysłowy; Gaskell w superlatywach wypowiada się o twórcy młota parowego, Jamesie Nasmithcie, którego uznaje za genialnego wynalazcę. Jednocześnie powieść jest swego rodzaju manifestem socjalistycznym, który ma na celu zwrócenie uwagi na ofiary rewolucji przemysłowej - Bessy Higgins, która od najmłodszych lat zmuszona jest do pracy fizycznej (prawo w Wielkiej Brytanii w połowie XIX-go wieku dopuszczało do pracy już dziewięcioletnie dzieci!) umiera z powodu zapylenia płuc kłaczkami bawełny, którymi przepełnione jest powietrze w gręplarni. Główny bohater, John Thornton, przemysłowiec kierujący potężną przędzalnią w przemysłowym Milton jako jeden z niewielu wprowadza udogodnienia - raczej dla zwiększenia wydajności niż ze względu na przypochlebienie się pracownikom. Za sprawą szorstkiej przyjaźni z byłym związkowcem Thornton wprowadza kolejne udogodnienia, jak na przykład jadłodajnia, które już w przyszłości staną się norma.

Jakie były prawa pracownicze, jak ciężka była praca przy krosnach - możecie zobaczyć na niezliczonych filmach dokumentalnych BBC. O Bawełnie i rewolucji, którą przyniosła możecie podejrzeć na niezwykle ciekawym programie Marka Williamsa - Industrial Revelations. Ewentualnie odsyłam do Ziemi Obiecanej Reymonta. 

Przemysław Mroczkowski w Historii Literatury Angielskiej dowodzi, że "w jej (Gaskell) widzeniu obok maszyn bogacących się przemysłowców wyrastały gromady głodujących załóg fabrycznych, ich rodzin, gnieżdżących się wtedy w norach itp. (...) pisarka wprowadziła na znaczną skalę odbicie alarmujących bolączek w świecie robotniczym, wynikłych z rozwoju uprzemysłowienia." Debiutancka jej powieść - Mary Barton wywołała konsternację krytyką skierowaną pod adresem przemysłowców, a Północ i Południe tylko utwierdziły opinię publiczną w stwierdzeniu, że zmiany są potrzebne. Jednakże powieść Gaskell nie miała siły oddziaływania tak wielkiej, by na poważnie wpłynąć na emancypacja robotników.

Północ i Południe to także (dla niektórych przede wszystkim) wspaniały romans kopiujący najlepsze wzorce, czyli - Dumę i uprzedzenie. Wspomniany przemysłowiec, John Tornton, człowiek w sile wieku, mający twarde i jasne zasady zakochuje się w młodej kobiecie z Południa, Margaret Hale. Postawa panny Hale jest dumna i niezłomna, co Thornton bierze za butę i pozę "wielkiej, światowej damy" (chociaż Hale jest córka kaznodziei, który by żyć zgodnie ze swoim sumieniem decyduje się opuścić wiejską plebanię, to Margaret wychowała się u ciotki w Londynie). Oczywiście nie będę zdradzała jak potoczy się ów romans - zachęcam do przeczytania książki, bo chociaż liczy sobie ponad 570 stron, czyta się ja lekko, a pod koniec idzie jak lawina wywołując rumieniec podniecenia "no będą ze sobą, czy nie?!".

Czytaj dalej...