10 kobiet pióra, które przetarły szlak dzisiejszym pisarkom [część 1]

Z okazji Miedzynarodowego Dnia Kobiet chciałam przybliżyć dziesięć sylwetek niezwykłych kobiet pióra, które dzisiejszym pisarkom przetarły szlak. Nie było łatwo – pisarstwo kobiet postrzegane było jako niedorzeczność, miła fanaberia, zbywano te literackie próby pobłażliwymi komentarzami. Jednak coś się z tego urodziło, coś wielkiego i dobrego. Choć dzisiaj część owych pisarek jest zapomniana, a nazwiska znane są jedynie badaczom literatury, to warto je sobie przypomnieć. 
Dziś proponuję dziesiątkę pisarek zagranicznych - nie było łatwo wyłuskać dziesiątki spośród wielu wielu piszących kobiet. Już przy okazji Kobiety w czasach katedr pisałam o francuskiej pisarce epoki średniowiecza Christine de Pisan, a podobnych Christine było w całej Europie (i Azji - warto wspomnieć o Murasaki Shikibu, japońskiej pisarce sprzed blisko tysiąca lat!) wiele. 
Za tydzień zapraszam na dziesiątkę polskich pisarek, o których warto pamiętać.

Elizabeth Carter (1717 - 1806), poetka, pisarka, tłumaczka, członkini słynnych sawantek (Bluestocking), kręgu skupionego wokół Elizabeth Montagu. Tłumaczyła miedzy innymi Epikteta, co przyniosło jej sławę i majątek - szacuje się, że na tłumaczeniu zarobiła okrągła sumkę 1000 £ z subskrypcji. 
Elizabeth Carter, portret pędzla John Fayram; źródło: wikipedia


Elizabeth Montagu (1718 - 1800) była nie tylko pisarka, ale i reformatorką społeczną, mecenasem sztuki oraz współzałożycielką Bluestockings. Zaangażowana w życie społeczne i intelektualne dzięki intratnemu małżeństwu stała się jedną z najbogatszych kobiet swojej epoki - dzięki swojej fortunie mogła między innymi wspierać promocję literatury szkockiej. Prowadziła sławny "salon" - spotkania w domowym zaciszu, na którym bywały znane literackie osobistości. Montagu była nie tylko promotorką wielu pisarzy, ale i sama zajmowała się pisaniem. Do najważniejszych jej dzieł należą Dialogi zmarłych (Dialogues of the Dead) oraz An Essay on the Writings and Genius of Shakespeare - wielka obrona Szekspira przed atakiem francuskich dramaturgów, między innymi Voltaire'a. Pozostawiła także pokaźny zbiór listów. 

Manuskrypt An Essay on the Writings and Genius of Shakespeare; źródło: wikipedia

Hannah More (1745 – 1833) to nie tylko pisarka, ale i wybitna pedagog, oraz hojna filantropka. Wyemancypowana i wykształcona wiodła prym wśród ówczesnej bohemy literackiej Londynu. Należała do koła Bluestocking (na terenach Polski w XIX wieku działało koło Entuzjastek, o których pisałam przy okazji omawiania Wspomnień Pauliny Wilkońskiej), naukową organizacją zrzeszająca kobiety, do której należała m.in. wybitna matematyk Ada Lovelace. Jest autorką wielu umoralniających dramatów opartych na motywach z ewangelii. 

Hannah More, pędzla H.W. Pickersgilla, źródło: wikipedia

Frances Burney [Madame d'Arblay] (1752 - 1840), najbardziej znana jako pamiętnikarka o ciętym dowcipie i trafnym zmyśle obserwacji ludzkiej natury. Pisała od najmłodszych lat. Zasłynęła powieściami Evelina, Cecylia, Camilla oraz Wędrowiec. Evelina to powieść epistolarna będąca krokiem milowym w powieści obyczajowej - opisuje siedemnastoletnią bohaterkę, szykującą się do zamążpójścia. W czasach, kiedy tworzyła stawiana była w jednym rzędzie z Austen oraz Tackerayem; po śmierci większe zainteresowanie zyskały właśnie pamiętniki, w których ze swadą opisywała rolę kobiet w patriarchalnym świecie. 

Fanny Burney, portret pędzla Edwarda Francisa Burney'a; źródło: wikipedia


Elizabeth Inchbald (1753 – 1821) jako dziecko cierpiała na wadę wymowy, czego źródła badacze doszukują się w traumatycznych wydarzeniach z dzieciństwa. W wieku 18 lat wyjechała do Londynu do brata, który stawiał na scenie pierwsze kroki; młodziutka Elizabeth również spróbowała życia w świetle rampy, ku zdumieniu otoczenia okazała się znakomitą aktorką. Wyszła za mąż za dwa razy starszego doświadczonego aktora Josepha Inchnalda. Po śmierci męża grała jeszcze kilkanaście lat. Pisała właściwie przez całe życie, ale jej największy sukces przyszedł ze sztuką Lovers' Vows w 1798 roku - tę samą, która grają postacie w powieści Jane Austen Mansfield Park. Jej pisarstwo, choć dziś może nieco zapomniane, na Wyspach Brytyjskich uchodzi za ważny głos w sprawie emancypacji kobiet. 

Elizabeth Inchbald, Samuel Freeman, 1807r.; źródło: wikipedia


Elizabeth Hamilton (1756 – 1816) wywodziła się ze Szkocji, gdzie mieszkała przez całe życie. Z początku pomagała bratu w studiach orientalistycznych i filologicznych, a po jego śmierci sama zaczęła publikować. Jest także autorką powieści The cottagers of Glenburnie, wnikliwej analizy życia chłopskiego w Szkocji. 

Portret Elizabeth Hamilton, 1812, pędzla Sir Henry'ego Raeburna; źródło: wikipedia


Maria Edgeworth (1767 – 1849) nazywana jest pierwszą irlandzką pisarką. Wywodziła się z zamożnej rodziny o korzeniach angielsko-irlandzkich. Pierwsze pięć lat życia spędziła wraz z matka w Anglii, ale po jej śmierci zamieszkała z ojcem w Edgeworthstown w Irlandii. To tam ciotka Marii, Margot podsuwa jej lektury Ann Radcliffe i Williama Goldwina, które wywierają ogromny wpływ na umysł dziewczyny. Maria jest także wszechstronnie wykształcona, do czego gorąco zachęcał ją ojciec, Richard Edgeworth. Jej pierwsze powieści będące obrazkami irlandzkiej wsi zostały dobrze przyjęte, a sama Edgeworth była wymieniana jednym tchem z takimi ówczesnymi tuzami literatury, jak Byron (który zrobił na niej nieprzyjemne wrażenie podczas spotkania, do którego doszło w Londynie), czy Scott, z którym znajomość przerodziła się w przyjaźń (korespondowali przez wiele lat). Równocześnie całe życie poświęciła na poprawę warunków ludności lokalnej. Jej wczesne utwory przesycone są nostalgią, od której coraz częściej odbiega w stronę realizmu. W jej powieściach edukacja jest kluczem do zmiany na korzyść życia jednostek oraz całego społeczeństwa. Postulowała także równe wychowanie dla dziewcząt i chłopców, oraz dostosowanie nauczania do potrzeb dziecka. 
Maria Edgeworth pędzla Johna Downmana, 1807; źródło: wikipedia


Amelia Opie (1769 – 1853) to pisarka brytyjska epoki romantyzmu. W wieku dziewiętnastu lat poślubiła malarza, Johna Opie, który gorąco zachęcał żonę do pisania. Debiutowała pod pseudonimem powieścią Niebezpieczeństwa kokieterii, ale jej pierwsza powieść wydana pod własnym nazwiskiem – Ojciec i córka – była uznana za egzaltowaną, ale kolejne powieści oraz liczne wydania wierszy doczekały się przychylnych recenzji. Utrzymywała liczne kontakty z innymi pisarzami, w tym także z Mary Wollstonecraft. Była aktywną abolicjonistką. 

Portret Amelii Opie pędzla jej małżonka, Johna Opie; źródło: wikipedia

George Sand (1804 - 1876) to pseudonim Amantine Aurore Lucile Dupin, najbardziej znanej francuskiej pisarki epoki romantyzmu. Do dziś krytycy spierają się, co było bardziej rozpoznawalne - jej pisarstwo, czy sposób bycia, obfitujący w liczne skandale (na czele z jej słynnym związkiem z Fryderykiem Chopinem). Po separacji z mężem, baronem Casimirem Dudevantem, z którym miała dwoje dzieci, zaczęła publikować powieści pod męskim pseudonimem. Związana była z gazetą-legendą le Figaro, na łamach której publikowała liczne wiersze i opowiadania. Jej wczesne powieści można zaliczyć do nurtu emancypacyjnego, w późniejszych latach zaczęła szusować w stronę mistyki. W latach 1830-1877 wydała blisko pięćdziesiąt powieści. 

George Sand, fotografię wykonał Nadar w 1864 roku; źródło: wikipedia

Nazwisko George Eliot (1819 - 1880) z pewnością jest znane dość szeroko, a to za sprawą poczytnych po dziś dzień powieści Miasteczko Middlemarch, czy Młyn nad Flossą. Eliot, czyli właściwie Mary Ann Evans, jest jedną z najbardziej znanych pisarek ery wiktoriańskiej. Wszechstronnie wykształcona szybko znalazła swoje miejsce wśród intelektualistów tamtego okresu, między innymi była przyjaciółką Darwina, Tennysona, Dickensa. W latach 50-tych XIX-go wieku wywołała niemały skandal pozostając w nieformalnym związku z krytykiem literackim, George'em Henrym Lewisem (od którego zapożyczyła imię pseudonimu literackiego). 

George Eliot sportretowana przez Fredericka Williama Burtona, 1865 rok; źródło: wikipedia


Oczywiście w zestawieniu nie umieściłam ani Jane Austen, ani sióstr Brontë, ani  Elizabeth Gaskell, ale im poświęciłam osobne posty. Specjalnie pominęłam również sławną Ann Radcliffe, o której niedługo ukaże się obszerny post. Przy okazji reaserchu do dzisiejszego postu odkryłam wiele wspaniałych kobiet, które stały w opozycji do kołtuństwa i hipokryzji, które je otaczały. Zmieniły świat tym, co sobą reprezentowały i spuścizną, którą pozostawiły po sobie.

Światło miedzy oceanami - M.L. Stedman

Pisarze to sadyści. Zsyłają na wykreowane postacie dziesięć plag egipskich i wcale im nie jest przykro! Każą podejmować salomonowe decyzje, które łamią serce – i ani nie uronią łzy nad biedną papierową duszyczką.

Dlatego też obawiałam się emocji, które wiedziałam, że wzbudzi powieść Światło miedzy oceanami. Miałam na nią ochotę od chwili, kiedy na Pintereście zobaczyłam okładkę (niefilmową – i jestem niepocieszona, że nie dostałam polskiego wydania w oryginalnej okładce). Kiedy dowiedziałam się, że kręcą film – tym bardziej chciałam przeczytać najpierw książkę. 

Tom Sherbourne nie mogąc otrząsnąć się z wojennej traumy decyduje się na samotne życie latarnika. Zakochana w milczącym mężczyźnie młodziutka Isabel decyduje się związać z nim życie – w zdrowiu i w chorobie, na dobre i na złe. Jednakże w ich cichym życiu więcej jest tych gorszych chwil: Isabel trzykrotnie spodziewa się dziecka i trzykrotnie Tom chowa na wzgórzu przedwcześnie zmarłe niedonoszone dzieci. Dwa tygodnie po ostatnim poronieniu, po którym Isabel nie potrafi się otrząsnąć, los zsyła małego "Mojżesza" – niemowlę w dryfującej łodzi u boku zmarłego mężczyzny. Małżeństwo decyduje się zatrzymać dziewczynkę.
Okładka, w której się zakochałam. Źródło: goodreads.com

Z początku irytowało mnie infantylne zachowanie Isabel, jednak po jakimś czasie nie tyle było mi jej żal, co empatycznie „trzymałam jej stronę”. Mam wrażenie, że pokazując nam najpierw historię Isabel, a nie rzeczywistej matki niemowlęcia czytelnik został zmanipulowany przez autorkę: Isabel tyle przeszła, że „należy się jej” niemowlę. Kiedy cieszymy się wraz z młodą matką, czeka nas kolejny cios – poznajemy traumatyczne wydarzenia, które sprawiły, że dziecko zostało rozdzielone biologiczną matką, która mimo upływu lat rozpacza niby australijska Niobe nad pomnikiem ku pamięci zaginionej córki.

Nie będę oceniała postępowania Toma, czy Isabel, bo decyzje są zbyt ciężkie nawet na jałowe dywagacje. Życie to nie jest bajka, a znalezione niemowlę nie jest zesłaną przez wróżkę Calineczką. Światło miedzy oceanami to soczysty dramat pełen napięcia, który wzbudza tak sprzeczne emocje, że starczyłoby na obdzielenie nimi kilku powieści. Do tego wszystko w – dla nas – egzotycznym klimacie Australii. Po przeczytaniu książki (pamiętajcie o zapasie chustek higienicznych!) polecam obejrzeć doskonały film z doborowa obsadą: Alicia Vikander w roli Isabel, Rachel Weisz jako Hannah oraz jak zwykle znakomity wyrazisty Michael Fassbender. Szczególnie piękne są zdjęcia – długie kunsztowne ujęcia wyspy, jakby rozmarzone, skąpane w złotym słońcu. 

Persepolis - Marjane Satrapi

Persepolis to opowieść o dorastaniu w cieniu irańskiej rewolucji islamskiej. Zaryzykuję stwierdzenie, że do tej pory polski czytelnik znał Iran jedynie ze wspaniałego reportażu Szachinszach Ryszarda Kapuścińskiego. Tym razem dostajemy wielowymiarową zbeletryzowaną sugestywną opowieść opowiedzianą od strony młodego człowieka wrzuconego w wir historii.

Kilkuletnia Marjane jest córką dobrze sytuowanych, zeuropeizowanych Irańczyków. Z dnia na dzień po obaleniu Rezy Pahlaviego codzienność ulega dotkliwym i nieodwracalnym zmianom. Dziewczynka nie rozumie, po co ma nosić chustę, czemu nie może uczyć się, jak dotychczas z chłopcami, i dlaczego znikają wokół ludzie, w tym ukochany wujek Anusz. Marjane dojrzewa i coraz bardziej narasta w niej bunt wobec zastanego świata; groza fanatyzmu eskaluje nie tylko do wojny z Irakiem, ale i do terroru wewnątrz państwa.

Kreska komiksu jest równie oszczędna co w przypadku Mausa - czerń i biel doskonale oddają paletę emocji głównej bohaterki; widzimy jej niepokoje, marzenia i wątpliwości. Marjane niezwykle sugestywnie opisuje zniewolenie kobiet ukrytych pod draperiami materiału; szok, kiedy Marjane dowiaduje się, że w świetle prawa nie można zabić dziewicy, dlatego wyznaczony strażnik poślubia dziewczynę, a po egzekucji państwo wysyła do domu jej rodziców symboliczny posag o równowartości 16 złotych. Satrapi ukazuje nie tylko trudny los irańskich kobiet, ale i małe przejawy buntu, takie jak makijaż, czy kosmyk włosów wystający spod obowiązkowego hidżabu. Wszystkie zachowania niezgodne z naukami Ajatollahów ścigane są przez policję religijną i karane z wszelką surowością. Dorastanie w latach 90-tych to pierwsze dżinsy, kasety magnetofonowe, czy plakaty zagranicznych grup muzycznych - w Iranie jednak zabronione przez prawo.

Powieść jest biograficznym zapisem 1:1 przeżyć Marjane, która w wieku kilkunastu lat wyemigrowała do Wiednia, by uciec od piekła wojny. Pozostawiona sama sobie, bez duchowego drogowskazu nastolatka popadła w depresję; nierozumiana i opuszczona przez żerującego na niej chłopaka ląduje na ulicy. Traf jednak znów sprowadza ją do Iranu, gdzie podejmuje studia - podobnie jak w Polsce przełomu lat 40/50 tak i w Iranie obowiązuje jedyna słuszna ideologia, która wkracza również na uniwersytety - Marjane aby zdać musi dowieść swojej religijności. 

Mimo trudnych tematów, które podejmuje autorka, dzieło to niepozbawione jest swoistego humoru i autoironii. W 2007 zrealizowano film na podstawie Persepolis, którego współtwórcą jest także sama Satrapi. Jest równie oszczędny i sugestywny, co komiksowy oryginał. Marjane Satrapi obecnie mieszka w Paryżu, jest pisarką i ilustratorką związaną między innymi z New York Timesem. A kilka dni temu gruchnęła informacja, że Satrapi wyreżyseruje film o Marii Curie-Skłodowskiej, będący ekranizacją komiksu "Radioactive: Marie & Pierre Curie. A Tale Of Love And Fallout" Lauren Redniss.

Spotkanie autorskie z Włodzimierzem Kowalewskim

W ubiegłą środę w Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Rybniku odbyło się spotkanie autorskie w ramach Dyskusyjnego Klubu Książki. Gościem był autor niedawno omawianych przez klubowiczów Excentryków, Włodzimierz Kowalewski. W klimat spotkania wprowadzał dyskretnie rozbrzmiewający z odtwarzacza jazz. Moderatorką spotkania była Anna Piontek, która już nieraz miała okazje egzaminować pisarzy, którzy zawitali do Rybnika.
Włodzimierz Kowalewski na spotkaniu autorskim w Rybnickiej Bibliotece

Naturalnie pierwsze pytania dotyczyły filmu, który rozsławił postać autora i jego jak dotąd najsłynniejszą powieść - jak stwierdził Włodzimierz Kowalewski, film Janusza Majewskiego to "jego wyraz artystyczny" i choć nieco odmienna od wizji autorskiej, to równie słuszna z perspektywy widza. Choć w książce rzeczywistość jest szara i stereotypowa jak dla tamtych czasów, to film jest niemal feerią barw. Zagadnięty o dobór obsady wyjawił, że takie tuzy polskiego kina jak Pszoniak, czy Zborowski pasują wręcz stuprocentowo do odgrywanych postaci; obiekcje żywił wobec aktorów pierwszoplanowych, ale i one się rozwiały pod wpływem między innymi zaangażowania i warsztatu, który prezentował Maciej Stuhr, wcielający się w rolę Fabiana Apanowicza, czy Soni Bohosiewicz jako jego siostra, Wanda.

Licznie przybyła publiczność była nad wyraz przychylnie nastawiona do autora; stąd pytania o umiejętność kreowania klimatu tamtych lat, który zrobił na czytelnikach niebagatelne wrażenie (lata 50-te ubiegłego wieku, które autor tak malowniczo odwzorował). Autor ma na to jedną receptę: "ważne jest wczuwanie się w czas; poza tym - jak stwierdził - to należy do zawodu pisarza, a literat, który tego nie potrafi jest słabym pisarzem." Autor kilkukrotnie podkreślał, że postacie z Excentryków miały swoje żyjące pierwowzory; i tak na przykład Fabian jest konglomeratem dwóch dziadków - autora i kolegi autora - podobnie jak pan Zuppe, o którym usłyszeliśmy niejedną anegdotkę. Książkowy Fabian wygłasza również znamienne słowa o wojnie, a właściwie wstrzymuje się od wspominków dotyczących wojennych przeżyć. Kowalewski stwierdził, że zna wielu kombatantów, którzy na działania wojenne i swój w nich udział spuścili zasłonę milczenia, dlatego Fabiana obdarował takim, a nie innym stosunkiem do wojny. Z publiczności padło również pytanie, co autor chciał "osiągnąć" Excentrykami, czemu powstała taka książka? "Chciałem pokazać, że nic, nawet najokrutniejszy system nie zdusi w człowieku cieszenia się światem."
Część licznie zgromadzonej publiczności na spotkaniu z panem Włodzimierzem Kowalewskim

Oczywiście nie mogło zabraknąć pytań o pozostałe dzieła literackie - i tak dowiedzieliśmy się, że jedno z opowiadań Olgi Tokarczuk ze zbioru "Gra na wielu bębenkach" i opowiadanie "Wieczór autorski" Kowalewskiego są dwiema stronami jednej monety - oba jako swoiste żarty literackie opowiadają o niezaistniałej wizycie Tomasza Manna w Olsztynie. Włodzimierz Kowalewski dał się poznać Rybniczanom jako wspaniały gawędziarz, dusza towarzystwa, oraz autor nie tylko jednej książki - na swoim koncie ma również antyutopię "Bóg zapłacz", opartą poniekąd na intymnych doświadczeniach samego autora. Jest to krytyka współczesnej etyki i nihilizmu, czasów, w których "moralność człowiek układa sobie sam", oraz złego oblicza kapitalizmu pokazanego od strony elit go forsujących.

Spotkanie trwało niemal półtorej godziny, a materiału do dyskusji i werwy ze strony pisarza starczyłoby na drugie tyle - Kowalewski to człowiek przeciekawy i skory do wymiany myśli z czytelnikami, raz po raz bawił publiczność dykteryjkami, a także skłonił, szczególnie starszą publiczność do nostalgicznych wspomnień z epoki swingu.

Amerykańska sielanka - Philip Roth

Amerykańska sielanka to wielowątkowa powieść jednego z najwybitniejszych amerykańskich pisarzy dwudziestego wieku, Philipa Rotha. Roth z demaskatorską szczerością rozprawia się z amerykańskimi kompleksami, demontując mit arkadyjskiej krainy zatopionej falą przemian społecznych lat 60-tych. Sielanka jest pierwszą częścią tak zwanej Trylogii Amerykańskiej, będącej rozliczeniem z powojenną historia Stanów Zjednoczonych (kolejne tomy to „Wyszłam za komunistę” oraz „Ludzka skaza”).


Pretekstem do rozliczenia z amerykańskim snem lat pięćdziesiątych jest zjazd absolwentów, w którym uczestniczy pisarz Nathan Zuckerman, będący alter ego Rotha. Na zjeździe nieoczekiwanie zjawia się najlepszy przyjaciel pisarza, Jerry Levov, którego bratem był słynny Seymour „Szwed” Levov, złoty chłopiec, sportowy champion, człowiek interesu, istny Midas; Żyd-Marines, utalentowany rękawicznik, mąż Miss New Jersey. ”Dla Szweda życie rozwijało się jak kłębek puszystej włóczki” aż do momentu, kiedy w jeden poranek stracił wszystko, ponieważ jego jedyna córka wychowana pod kloszem wysadza w powietrze lokalna pocztę.

Właściwie niemal od samego początku dowiadujemy się, co zaszło. Życie nastoletniej terrorystki, która „wysadziła” idealny świat Szweda zostaje poddane wiwisekcji tak samo jak czasy, w których przyszło żyć bohaterom. Epoka powojennej prosperity przemienia się w koszmarną epokę chaosu, eskalacji przemocy będącej – o ironio! – sprzeciwem wobec wojny w Wietnamie.

Wobec Levova można wysnuć zarzuty, że jest nijaki, nie potrafi podejmować decyzji, brak mu stanowczości, czy wręcz można przypuszczać, że jest typowym amerykańskim oportunistą. Ale nie mogłam nie polubić jego postaci – być może był jedynym przyzwoitym człowiekiem, który się ostał w chaosie zamieszek, wrzasku społecznej wściekłości i spsienia obyczajów. Szwed stoi na z góry przegranej pozycji strażnika starego ładu, marzeń o dobrym, spokojnym życiu i wielkiej Ameryce.

Amerykańska sielanka to także dramat kameralny – dramat rodziny, która musi się pogodzić z tragedią; o ile rodzinie ofiary zamachu dokonanego przez Mery Levov każdy będzie współczuł, która będzie nadal istniała, choć dotknięta żałobą, to rodzina Levovów z góry skazana jest na dezintegrację pod ciężarem wynaturzonego czynu nastolatki. W Szwedzie narasta dobrze ukrywana frustracja, oraz gniew, dla którego nie ma ujścia. Żona Szweda, Dawn Levov, irlandzka ślicznotka, była pretendentka do korony Miss America inaczej radzi sobie ze stresem – dla niej czas zatrzymał się na sielance sprzed ślubu, kiedy brylowała na wybiegu i lokalnych imprezach w szarfie z tytułem Miss i diademem na głowie; skutecznie unika tabu, którym jest Mery i „życie po” Mery.

Powieść jest po mistrzowsku skomponowana – wątki przeplatają się, krzyżują, współgrają jak w dobrze skomponowanej symfonii; skłaniają do myślenia, nie pozostawiają obojętnym. Jednocześnie Roth niczym Sokrates nie pozwala nam się zakorzenić w jakimś myśleniu – musimy płynnie przejść do innego punktu widzenia, potem do kolejnego i następnego; pod tym względem Sielanka jest idealną powieścią do przepracowania na Dyskusyjnych Klubach Książki. To jedna z tych powieści, które na długo zostają z czytelnikiem. 

Powieść Philipa Rotha została w 1998 roku uhonorowana Nagrodą Pulitzera. W księgarniach właśnie ukazało się trzecie wydanie, którego okładka inspirowana jest plakatem filmowym; możemy podziwiać na ekranach kin ekranizację w reżyserii Ewana McGregora, który znakomicie oddał ducha powieści w swoim debiucie reżyserskim; McGregor zagrał również główna rolę – przyznam, że Szwed McGregora jest tak idealnie dopasowany, jakby aktor urodził się specjalnie do tej roli! Również Jennifer Connely kongenialnie wpasowuje się w rolę byłej Miss. Oczywiście polecam zasadę: najpierw książka, później film.

Za możliwość przeczytania Amerykańskiej sielanki dziękuję serdecznie

Szkarłatny płatek i biały - Michel Faber

Szkarłatny płatek i biały Michela Fabera to bezpruderyjna opowieść o losach kobiet w wiktoriańskiej Anglii. Bohaterkami są damy, prostytutki, służące, które traktowane jak sprzęty przez rządzących regułami życia społecznego mężczyzn, spychane na margines, a ich rola sprowadzała się do dostarczania takich czy innych rozrywek. Ta powieść jest echem niemego krzyku, który zastygł w gardłach miliona kobiet uwięzionych w konwenansach i prawach stworzonych przez brzydszą (lecz silniejszą fizycznie) płeć. 

źródło: LubimyCzytac.pl

Główną myśl wyraziła dosadnie feminizująca córka doktora, pani Emmaline Fox: „Poniżanie i trywializowanie naszej płci w gazetach, powieściach, a nawet na opakowaniach najzwyklejszych produktów, przeznaczonych do domowego użytku, oto prawo. Przede wszystkim zaś prawem jest ubóstwo. Kiedy mężczyzna popada w tarapaty, pięciofuntowy banknot i nowe ubranie rychło przywracają mu szacunek. Lecz jeśli podobne nieszczęście dotknie kobietę (…) ludzie sądzą, że powinna pozostać w rynsztoku.”

Nieuświadomione damy uczone jedynie manier, robótek i francuskiego przypominały lalki z porcelanowymi twarzami, ciche i pokorne, patrzące bezmyślnie na otaczający świat. Ten rodzaj kobiet został opisany w powieści poprzez charakter Agnes, coraz głębiej popadającej w obłęd po porodzie, który był dla niej niespodzianką! Zdana na łaskę męża, podobnie jak cały domowy personel. Jest jeszcze mała Sophie, bogate dziecko, którym nikt na dobrą sprawę się nie interesuje, podrzucana bonom jak kukułcze jajo, a traktowane przez płatne opiekunki jak zbuk.
źródło: goodreads.com

Istniał również inny rodzaj kobiet, zaangażowane prekursorki feminizmu, tu sportretowane zbiorowo jako pani Fox; choć tak śmiała, spętana jednak gorsetem etykiety, szczególnie widocznej i obmierzłej kiedy dochodziły do głosu uczucia i pragnienia. To do takich jak pani Fox będzie należał przyszły wiek, w którym kobiety niemal zrównają się z pozycją mężczyzn.

Kobietą upadłą jest tu Caroline, którą „śmierć męża, a potem dziecka, pozbawiły jakiegokolwiek poczucia sensu życia, odpowiedzialności i w ogóle przyszłości”; Caroline nie skarży się na swój podły los, hołduje tymczasowości, bo wie, że nic jej w życiu nie zostało.

Jednakże główną bohaterką jest tu osiemnastoletnia prostytutka, Sugar, posiadająca pięć lat doświadczenia zawodowego. Dziewczyna za sprawa swojego intelektu oraz sprytu jest w stanie wyrwać się z „nikczemnego” zawodu. Traktowana przez bogatego kochanka niemal jak partnerka w interesach (pomaga mu rozwinąć rodzinny biznes perfumeryjny), z dnia na dzień zostaje wyrzucona na ulicę jak pies; to przecież mężczyźni rozdają karty, oni decydują o kobiecym losie.
Miniserial na podstawie książki; źródło: IMDB.com

Powieść Michela Fabera jest rewelacyjną próbą przedstawienia wiktoriańskich czasów bez pozłotki, w którą owinęły je „oficjalne” kanały. Z pozoru epoka postępu, higieny (wielkie wynalazki takie jak waterklozet powstały właśnie wówczas!), która na piedestale stawiała białogłowy, tak naprawdę pod warstwami krepdeszynu, halek i koronek ukazywała bród i niesprawiedliwość.

Podczas czytania odniosłam wrażenie, że to, co wydaje się zamierzchłą przeszłością nadal uwiera tu i ówdzie: czy nie jest tak, że kobiety nadal zarabiają mniej, że jesteśmy uznawane za gorszych kierowców, za słabsze psychicznie, a słownik nie przewiduje określeń takich jak „kierowczyni rajdowa”, czy „skoczkini narciarska”. Z racji fizycznej słabszości mężczyźni nadal atakują seksualnie kobiety. Produkty dla kobiet są droższe niż ich odpowiedniki dla mężczyzn (maszynki do golenia na przykład). No i jakie to zabawne kiedy co miesiąc kobieta przeżywa „prehistoric monster syndrome”… Ile wieków musi jeszcze upłynąć, żeby obie płci egzystowały na tych samych warunkach?

Narodowe Czytanie 2017

Kochani, mamy szansę zagłosować na lekturę, która będziemy czytać jesienią. Kancelaria Prezydenta RP już podała pozycje książek. W tym roku możemy wybierać spośród następujących tytułów: 
  • Przedwiośnie Stefana Żeromskiego,
  • Pamiątki Soplicy Henryka Rzewuskiego,
  • Beniowski Juliusza Słowackiego,
  • Wesele Stanisława Wyspiańskiego.
Jak głosować?
Do 15 lutego przesłać mail  na adres narodoweczytanie@prezydent.pl w temacie maila należy podać tytuł wybranej lektury. 

Do tej pory czytaliśmy Pana Tadeusza Adama Mickiewicza (2012 r.), dzieła Aleksandra Fredro (2013 r.), Trylogię Henryka Sienkiewicza (2014 r.), Lalkę Bolesława Prusa (2015 r.), a w zeszłym roku Quo Vadis Sienkiewicza. 

Osobiście uważam, że w powyższych propozycjach brakuje kobiecej ręki, i gdybym mogła zaproponować coś od siebie, byłyby to Noce i dnie. Z braku innej opcji zagłosowałam na Wesele, które chyba jest najbardziej pojemne i właściwe do kreatywnego wykorzystania podczas eventu.

Nie pamiętam tytułu, ale ksiażka była...

...nie, nie czerwona, ani niebieska. Prawdę mówiąc nie pamiętam okładki, chociaż coś tam mi się kołacze po bezdrożach pamięci. No i szczerze powiedziawszy to kilka tytułów, do których próbuję wrócić, ale nadaremno.

Na forum książki, w którym udzielałam się parę ładnych lat temu był osobny wątek poświęcony książkom, których tytułu (ani oczywiście autora) nie jesteśmy w stanie sobie przypomnieć. Choćby się nie wiem co wpisywało w googla - książka nadal pozostaje zasnuta mgłą zapomnienia.  


Do głowy przychodzą mi minimum dwie pozycje, czytane tak dawno temu, że zapewne w bibliotece, skąd je wzięłam zostały dawno zubytkowane. Pierwsza była azjatycka, niewielkiej objętości. Był to utwór fantastyczny o mężczyźnie, który przeszedł do innego wymiaru i zamieszkał z ludziopodobnymi stworzeniami, skąd potem miał legalne dokumenty, i gdzie zorganizował sobie życie, a potem, zapewne zapędziła się w te same góry, i powrócił do naszego wymiaru. Jego powrót był głośny i wszyscy się dziwili opowieści. Wysnuto teorię, że wszyscy zaginieni ludzie mogą "wpadać" do innego wymiaru.

Druga książka jest zgoła odmienna. Jest to historia zdaje się malarza, z czasów późnego średniowiecza. Coś bardzo podobnego do Medicusa; pamiętam opis mieszania farb do malowidła. Miałam wrażenie, że to ta sama seria co Rebisowe wydanie Pasji Artemizji, ale nie potrafiłam jej znaleźć.

W przepastnych bebechach pamięci mam jeszcze jedno ważne wspomnienie, które wywarło na mnie olbrzymie wrażenie. Tym razem film. Obejrzany, kiedy miałam zaledwie kilka lat, może ze cztery? Dramat kostiumowy, być może hiszpański, meksykański, francuski. Jedna z bohaterek, Bianka lub Blanka, w białej jak śnieg sukni z początku XX-go wieku z rozmysłem topi się w morzu. Miała kruczoczarne włosy i najpiękniejszą na świecie, ale smutną twarz. To imię nadałam ukochanej lalce, która towarzyszyła mi przez lata.

Ileż prozy, tomików wierszy, tytułów filmów nam ucieka? Blogowanie pomaga mi usystematyzować wszystkie tytuły, autorów, prywatne opinie. W internecie można sobie założyć wirtualne półki na Lubimy Czytać, czy Goodreads, ale co z niespisanymi książkami sprzed lat? Bardzo żałuję, że nie notowałam wcześniej wszystkich przeczytanych książek, choć przy zakładaniu LC większość sobie przypomniałam, choć z pewnością pominęłam wiele tytułów. Ale te dwie wymienione wcześniej książki bardzo mnie nurtują.

Excentrycy - Włodzimierz Kowalewski

Paweł Huelle o powieści Włodzimierza Kowalewskiego Excentrycy napisał: „Nie czytałem lepszej powieści o czasach PRL-u. Dowcipna, błyskotliwa, niezwykle precyzyjnie skomponowana. Żadnych rozliczeń. Mistrzowska ironia. I akcja, która wciąga narkotycznie. Polecałem i polecam tę książkę wszystkim, którzy cenią świetną literaturę”. I z tą opinią można się zgodzić w stu procentach. Excentrycy to swingująca opowieść o przyjaźni, optymizmie w obliczu przeciwności losu oraz miłości do muzyki.

źródło: LubimyCzytac.pl

Ciechocinek, druga połowa lat 50-tych ubiegłego wieku. Wanda, samotna dentystka spodziewa się przyjazdu brata Fabiana. Puzonista, który pływał na transatlantyku w przededniu wybuchu II wojny światowej wraca po niemal dwudziestu latach spędzonych w Wielkiej Brytanii. Niewielki zapyziały pensjonacik pani Bayerowej, w której mieszka rodzeństwo naraz zaczyna przypominać jaskinię Ali Baby z dobrami reglamentowanymi, które są niedostępne dla szarego obywatela. Fabian swoim wrodzonym optymizmem także tchnie życie w nocny światek chłodnego Ciechocinka, ponieważ za sprawą zadziwiających zbiegów okoliczności udaje mu się stworzyć jazz band z prawdziwego zdarzenia. Opowieść jest okraszona naprawdę potężną porcją wspaniałej muzyki. Jestem wychowana na jazzie, zwłaszcza na swingu i podczas czytania przesłuchiwałam najważniejsze jazzowe orkiestry, a szczególnie w głowie dźwięczały mi ukochane utwory Glenna Millera, Benny’ego Goodmana, Woody’ego Hermana, czy Duke’a Ellingtona.

„Swing niczego nie naśladuje, z niczym się nie kojarzy! Może być szaleństwem, ale nie jest to szaleństwo desperata walącego głową w mur, może być sentymentalny, ale nie jest to łzawa, romantyczna ckliwość! Ma w sobie wieczorne tchnienie oceanu, świeżość cytryny, deszcz chłodnej bryzy na rozpalonej skórze, a jego wzruszenia nie są wzruszeniami z literatury ani z realnego życia. To zupełnie osobna kraina!”

Jak się tę swingującą powieść czyta? Koło 50-tej strony miałam chwile zwątpienia, chyba dlatego, że nie mogłam się doczekać jazz bandu! Ale kiedy pojawił się Fabian emanujący niemal słonecznym blaskiem ruszyłam z kopyta i w takt When the saints go marching in dotarłam do ostatniej strony. Teraz czekam na film, którego jeszcze nie obejrzałam, ale na który mam wielką ochotę.

Bicia nie trzeba było ich uczyć. Proces Humera i oficerów śledczych urzędu bezpieczeństwa - Piotr Lipiński

Powojenna historia Polski jest usłana ciemnymi plamami. Państwo przypominało momentami uroborosa, węża zjadającego własny ogon. W 1947 roku, tuż po zakończeniu II wojny światowej władzę przejęli komuniści poprzez sfałszowanie wyborów parlamentarnych. O tamtej chwili zaczął się terror trwający do odwilży, która nastąpiła dopiero po śmierci Stalina sześć lat później. Wtedy to zaczęły się masowe aresztowania osób powiązanych z Armią Krajową, a wkrótce i wszystkich, którzy mogli nie spodobać się nowej władzy. "Centrum zła - pisze Piotr Lipiński - w komunistycznej Polsce to Komitet Centralny partii. A jego zbrojne ramię - Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego." Autor reportażu stawia również pytanie o celowość aresztowań: "Dlaczego <<uczciwi>> komuniści też trafiali do więzień? Partia przypominała psychicznie chorego człowieka, któremu wydaje się, że wszyscy go śledzą. Komuniści wciąż nawoływali do <<wzmagania czujności>>. Na zebraniach w zakładach pracy kolejni ludzie składali samokrytyki. Świat ideologicznej walki oderwał się tak bardzo od rzeczywistości, że można było uwierzyć w winę każdego."
źródło: LubimyCzytac.pl

W areszcie nie tylko bito więźniów, ale i używano wobec nich wymyślnych tortur, wśród których "łagodną" był konwejer - tortura niespania. Nierzadko przesłuchiwany umierał pobity do nieprzytomności. Inni znikali bez śladu zastrzeleni po krótkim "procesie". "Słuchając tych opowieści, czytając dokumenty z lat stalinizmu, odkrywałem, że ta historia jest nieodłączną częścią tworzącej się właśnie nowej demokratycznej III Rzeczypospolitej. Rozliczenie się z czasami komunizmu podzieliło społeczeństwo i polityków. Rozgorzał spór, czy po latach należy karać ludzi w podeszłym wieku, takich jak Adam Humer." - pisze Lipiński.

Tak Humer jak i inni oskarżeni nie mieli przedwojennej, ani nawet wojennej przeszłości. Przeważnie robotnicy, rzemieślnicy, chłopi, wyłuskani z aktywu błyskawicznie robili karierę poprzez swoją brutalność i ślepą podległość ideologii zła. "Kiedy Humer demaskował i propagował, jego powojenne ofiary prowadziły prawdziwą walkę przeciwko okupantowi. Stanisław Skalski strącał niemieckie myśliwce, Maria Hattowska była łączniczką AK, Mariana Gołębiewskiego zrzucono do Polski jako cichociemnego". W latach 90-tych doprowadzono do głośnego procesu oprawców z czasów stalinowskich, emerytowanych oficerów MBP, wśród których znalazł się oficer śledczy w stopniu pułkownika, Adam Humer. "Wiadomo (...), że [oskarżeni] niczego nie żałowali. I że nadal byli wobec siebie lojalni. Żaden nie powiedział, że któryś z jego współtowarzyszy bił lub kazał bić." Prokurator Stefan Szustakiewicz nazwał oskarżonych "trybunami brutalnego aparatu powojennego bezprawia".

Władysław Bartoszewski po procesie powiedział: "Fakt, że doprowadzono wreszcie do wyroku, ma znaczenie historyczne. Opinia publiczna i wszyscy pokrzywdzeni w czasach stalinowskich uzyskali potwierdzenie, że możliwe jest moralne zadośćuczynienie. Dla ludzi władzy jest to ostrzeżenie, że wszelkie jej nadużycie może być nawet po latach ukarane, choć gdyby proces odbywał się wcześniej, potwierdzonych i udowodnionych zarzutów mogłoby być znacznie więcej. Najważniejszy jest wyrok, a czasowe odstąpienie od wykonania go ma wymiar humanitarny, choć nad zbrodniarzami hitlerowskimi nikt się przecież nie litował, nawet gdy byli w sile wieku."

W 1982 roku powstał bezprecedensowy film w historii polskiej kinematografii, a mianowicie dramat psychologiczny Ryszarda Bugajskiego "Przesłuchanie" z Krystyną Jandą w roli głównej. Film dawał wgląd w instrumenty aparatu opresji, zarazem rozdrapywał niezabliźnione rany. W 2015 roku na ekrany kin wszedł fabularyzowany dokument o rotmistrzu Pileckim skazanym na śmierć w sfingowanym procesie w 1948 roku. Za dwa miesiące premierę ma film o podobnej tematyce - "Wyklęty" - choć tym razem mamy do czynienia z walką dobra ze złem, niż z banalnością samego zła.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...